Het verlangen, de lust en de aantrekkingskracht. Gevoelens die we al eeuwenlang toeschrijven aan Cupido, de god van de liefde. Veel mensen denken bij zijn naam, of zijn Griekse benaming Eros, direct aan de gevleugelde baby die willekeurig pijlen afschiet. Een onschuldig symbool op valentijnskaarten.
Toch vertelt de kunstgeschiedenis een ander verhaal. Eros was niet altijd een putto (baby). In zijn oorsprong was hij een man. Een entiteit die chaos en orde bracht, gevreesd en aanbeden. Hoe is hij veranderd van een krachtige jongeman naar een ondeugend kind? En wat vertelt die transitie ons over hoe wij naar liefde kijken?
Om dat te begrijpen, moeten we terug naar het verhaal dat zijn lot bezegelde.
Het verhaal: Een Liefde in het donker
Het meest typerende verhaal dat de beeldvorming van Eros bepaalde, is zijn tragische en heroïsche liefde voor Psyche.
Het begint met schoonheid. Psyche, een koningsdochter, was zo adembenemend mooi dat niemand haar durfde te benaderen. Wanhopig zochten haar ouders raad bij het orakel van Apollo. Het vonnis was hard: "De maagd is bestemd voor een onsterfelijke minnaar, een monster voor wie goden noch mensen weerstand kunnen bieden. Breng haar naar de bergtop."
Daar, wachtend op haar dood, werd ze niet gegrepen door een beest, maar zachtjes opgetild door Zephyros, de westenwind. Hij bracht haar naar een kasteel dat te mooi was voor mensenhanden. Alles was van haar, vertelde een stem, zolang ze één regel respecteerde: ze mocht de beheerder van het kasteel nooit zien. Eros kwam alleen in de bescherming van de duisternis en vertrok voor het ochtendgloren. Zijn reden was simpel, maar diep: hij wilde geliefd worden als gelijke, niet aanbeden worden als god.
De verleiding van het licht
Psyche leefde in luxe, maar de onzekerheid knaagde. Toen ze, gedreven door eenzaamheid, haar zussen uitnodigde, zaaiden die twijfel in haar hart. "Wat als hij een monster is dat je vetmest om later op te eten?" Hun advies was dodelijk: verberg een lamp en een mes. Bekijk hem als hij slaapt, en hak zijn hoofd af als hij een monster blijkt.
Nieuwsgierigheid won het van vertrouwen. Die nacht ontstak Psyche de lamp. Naast haar lag geen monster, maar het knapste wezen dat ze ooit had gezien. Gouden krullen, witte vleugels, wangen rood van de slaap. In haar verbazing morste ze een druppel hete olie op zijn schouder.
Eros ontwaakte en vloog direct op. Zijn woorden waren bitter: "O domme Psyche, is dit hoe jij mijn liefde terugbetaalt? Ik negeerde mijn moeders wil voor jou. Liefde kan niet wonen waar achterdocht leeft."
De weg terug
Wat volgde was een lijdensweg. Psyche, verlaten en wanhopig, zocht de hulp van Aphrodite. De godin, jaloers op Psyche's schoonheid, legde haar vier onmogelijke taken op. Keer op keer werd Psyche in het geheim geholpen door de natuur en de goden, tot de laatste taak haar bijna fataal werd. Het was Eros zelf, genezen van zijn wond en niet in staat haar te vergeten, die haar te hulp schoot. Uiteindelijk vlogen ze hand in hand naar Olympus, waar Psyche onsterfelijk werd gemaakt.
De vormgeving in de Kunst
Nu je de diepte van dit verhaal kent, ga je de patronen in de kunstgeschiedenis anders zien. De manier waarop Eros (of Cupido) wordt afgebeeld, verraadt vaak op welk soort liefde de kunstenaar doelt: de speelse, kinderlijke liefde of de overweldigende, seksuele kracht.
In de Griekse oudheid was Eros een 'slanke jeugd'. De focus lag op zijn potentie. Pas later, beïnvloed door satirische teksten waarin hij als geblinddoekt kind werd bespot, veranderde zijn vorm. Dit beeld evolueerde tot de mollige Renaissance-cupido die we nu kennen.
Toch bleven meesters vasthouden aan de oorspronkelijke vorm.
In de werken hieronder zie je die klassieke kracht. Rubens kiest voor het moment dat Psyche kijkt: Eros is hier duidelijk een man, gespierd en krachtig. Saint Ours toont de hereniging, vol passie en gelijkwaardigheid. Hier is geen plaats voor een baby; dit is volwassen liefde.
Psyche en de slapende Eros" en is gemaakt door Peter Paul Rubens.
De hereniging van Cupido en Psyche (CA. 1789 - 1792) en is gemaakt door Jean Pierre Saint Ours.
Allegorie en Symboliek
Soms wordt de vormgeving gebruikt om een moralistische boodschap te vertellen.
In 'La Primavera' (Botticelli, ca. 1482) zien we Cupido als een geblinddoekt kind dat achteloos zijn pijl richt. Hiermee toont Botticelli de willekeur en de blindheid van verliefdheid aan.
In scherp contrast staat 'The Allegory of Venus and Cupid' (Agnolo Bronzino, ca. 1545). Hier is Cupido een erotische tiener die zijn moeder Venus kust. De naaktheid is hier geen onschuld, maar een directe verwijzing naar lichamelijkheid, vruchtbaarheid en verleiding.
Hierboven ‘La Primavera’ dat rond 1482 is gemaakt door Sandro Botticelli.
Ook Caravaggio, in zijn meesterwerk Amor Vincet Omnia, weigerde de veilige weg. Hij schilderde Eros als een echte straatjongen met vleugels. Uitdagend, lachend, menselijk.
Geen gepolijste, marmeren perfectie, maar een jongen van vlees en bloed met warrig haar en misschien zelfs een randje vuil onder de nagels.
Zijn naaktheid is niet goddelijk afstandelijk, maar confronterend nabij. Met die spottende grijns lijkt hij te zeggen dat de liefde niet verheven is, maar juist aards, grillig en voor iedereen die durft te kijken."
Hier zien we Amor Vincet Omnia van Caravaggio (Liefde overwint alles).
Hier zien we The Allegory of Venus and Cupid gemaakt door Agnolo Bronzino in c. 1545.
Een Moderne Interpretatie: De Serie CUPIDO
Deze kunsthistorische reis brengt ons bij het nu. In mijn eigen fotografie voel ik me sterk verbonden met de visie van Caravaggio en de Griekse oudheid. Waarom zouden we de god van de liefde reduceren tot een decoratief engeltje, als liefde zelf zo complex, rauw en volwassen is?
Met mijn serie CUPIDO breek ik met de traditie van de 'putto' en keer ik terug naar de adolescentie. Dit is de fase van transformatie: de overgang van kind naar man, precies zoals Eros zelf.
Dialoog met de Meesters
Waar mijn meeste werk de abstractie van zwart-wit opzoekt, kies ik in deze serie bewust voor kleur. Het is een ode aan de schilderkunst. De warme huidtinten en het blonde haar van het model contrasteren met de diepe, petrol-kleurige achtergrond – een verwijzing naar de nachten waarin Eros en Psyche elkaar ontmoetten.
In werken als 'BLIND' en 'ZOEKTOCHT' onderzoek ik de schaduwzijde van de mythe. Cupido is hier niet alleen de jager, maar ook de prooi van zijn eigen emoties. De vleugels zijn aanwezig, de pijlen geladen, maar de blik verraadt twijfel en introspectie.
Het is mijn antwoord op de vraag die kunstenaars al eeuwen stellen: Hoe ziet liefde eruit? Voor mij is het geen baby. Het is kwetsbaar, krachtig en menselijk.
